Во спомен на Џејн Гудол: жената што ја промени науката и односот на човештвото кон природата

Од редакцијата: Altezza Travel веќе неколку години објавува блог посветен на дивиот свет на Танзанија, загрозените видови и одговорниот туризам. Пред неколку месеци решивме овој проект да го развиеме во целосен медиум. Кога редакцискиот тим разговараше за тоа кој треба да биде првиот соговорник, немаше дилема. Џејн Гудол е една од највлијателните личности во глобалното еколошко движење. За жал, тие планови не се остварија. На 1 октомври 2025 беше соопштено дека познатата етолог, заштитничка на природата и експертка за однесување на животните починала во Лос Анџелес, додека била на предавачка турнеја низ Соединетите Американски Држави. Имаше 91 година.

Пред да влезе во една танзаниска шума со бележник в рака во 1960, широко се веруваше дека животните немаат емоции и дека жените немаат вистинско место во теренските научни истражувања. Џејн Гудол го докажа спротивното. Нејзините децениски набљудувања на шимпанзата во Националниот парк Гомбе Стрим ја заматија границата меѓу луѓето и животинскиот свет, а нејзината кариера разгради длабоко вкоренети стереотипи. Овој прилог на Altezza Travel ги разгледува нејзините откритија, нејзиниот дар да инспирира други и нејзината мисија за заштита на природата.

Од шумите на Танзанија до говорницата на ОН

Џејн Гудол влезе во историјата како жена што го промени не само проучувањето на животните, туку и човечкото разбирање на сопственото место во природата. Во 1960, на 26 години, пристигна во Танзанија без универзитетска диплома, со малку повеќе од бележник за набљудувањата на шимпанзата. Преку оваа работа, светот дозна дека луѓето не се единствените суштества способни да изработуваат и користат алатки, да изразуваат емоции, да се грижат едни за други и да имаат јасно различни личности и темпераменти.

Спротивставувајќи се на академските конвенции, Џејн Гудол им даваше имиња на шимпанзата и ги опишуваше нивните животи како да зборува за соседи или блиски пријатели. На почетокот многу научници го критикуваа овој пристап. Со текот на времето, нејзините откритија влегоа во академските учебници, а нејзините методи на набљудување станаа основа за истражувачки проекти низ целиот свет.

Во 1965, докторираше на Универзитетот Кембриџ. Постепено, нејзината работа се прошири надвор од приматологијата и ги опфати заштитата на природата и правата на животните. Таа го основа Jane Goodall Institute и го започна меѓународното движење Roots & Shoots, кое прерасна во глобална платформа за еколошко образование на ученици и студенти.

Нејзиниот придонес во науката и заштитата на природата е признаен со десетици награди, од Орденот на Британската Империја до највисоки меѓународни признанија, меѓу кои наградата Тајлер, признанија на УНЕСКО и други. Со текот на времето, и самата Гудол стана симбол. Таа покажа дека науката може да биде не само професија, туку и мисија што го менува светот.

Повеќе за нејзиниот пат можете да прочитате во нашата статија „Неверојатниот живот и дело на Џејн Гудол.“

Херој на планетата и драга пријателка

„Денес изгубивме вистински херој на планетата, инспирација за милиони и драга пријателка. Џејн Гудол го посвети својот живот на заштитата на нашата планета и на тоа да им даде глас на дивите животни и екосистемите во кои живеат. Нејзиното револуционерно истражување на шимпанзата во Танзанија го промени нашето разбирање за тоа како живеат, се дружат и размислуваат нашите најблиски сродници, потсетувајќи нè дека сме длабоко поврзани не само со шимпанзата и другите големи човеколики мајмуни, туку со целиот живот“, напиша актерот Леонардо Ди Каприо на своите социјални мрежи напиша.

Според него, Гудол со децении, со „неуморна енергија“, влевала надеж, одговорност и верба дека секој поединец може да го промени светот на подобро.

Како и Ди Каприо, таа беше Гласник на мирот на ОН. И двајцата јавно се залагаа за борба против климатските промени и за заштита на природата. Во мај 2024 беше објавено дека ќе бидат извршни продуценти на филмот Howl, приказна за бездомно куче и млад волк. 

Гудол едноставно ја објасни својата улога: 

„Ако луѓето го гледаат Howl и видат дека кучињата и волците можат да живеат заедно, и дека волците не се страшни, злобни суштества, се надевам дека тоа ќе им даде надеж. Ако веруваат дека има надеж да се запре трофејниот лов на волци, нивното убивање и труење, поголема е веројатноста да продолжат да се борат и да веруваат дека нивната борба може да донесе нешто добро.“

Џејн Гудол одамна веруваше дека филмовите „можат да го променат начинот на кој луѓето гледаат на животно за кое претходно не знаеле ништо.“ Како пример често го наведуваше документарниот филм Forest People: The Chimpanzees of Gombe, снимен во Танзанија од фотографот и нејзин прв сопруг, Хуго ван Лавик.

„Откако 2 години бев со шимпанзата, ме натераа да одам на Кембриџ [Универзитет]. Не бев студирала на колеџ и ми рекоа дека сè сум направила погрешно: дека не треба да зборувам за тоа дека шимпанзата имаат личности, ум или емоции, дека не треба да им давам имиња, туку броеви“, се присети Гудол во едно интервју.

„Моето куче ме научи дека сето тоа е бесмислено, и јас продолжив да зборувам и да пишувам за шимпанзата такви какви што беа. Но кога излезе филмот на Хуго и почна да се прикажува, научниот став се промени.“

Пресвртна улога во нејзиниот живот имаше антропологот и археолог Луис Лики, еден од најистакнатите истражувачи на раната човечка еволуција. Тој ја запозна Џејн во Кенија во 1957, а подоцна ѝ го довери водењето на теренското истражување на шимпанзата во Танзанија, верувајќи дека свеж поглед може да доведе до револуционерни откритија. Лики го покани и фотографот Хуго ван Лавик да ја документира оваа работа.

Поттик за промена

Крег Пакер, еден од водечките светски експерти за истражување на лавовите, за Altezza Travel изјави дека многу научил директно од Џејн Гудол.

„Џејн беше извонредно прониклива набљудувачка. Еден ден во 1972 заедно со неа набљудував група павијани во Гомбе. Дотогаш веќе неколку месеци ги следев и ги познавав сите како поединци. Но Џејн ми укажа на нешта што се случуваа меѓу различните животни, а јас никогаш немаше да ги забележам. Таа го продлабочи моето разбирање на сложеноста на животот на павијаните, на кое се потпирам оттогаш – без разлика дали проучувам примати или лавови, или само попатно набљудувам други интелигентни видови како слоновите. Нејзината работа имаше слично влијание врз целата област на однесувањето на животните“, се присети Пакер.

„Џејн Гудол беше првата личност што навикна група диви животни на своето присуство и ги следеше секојдневно со години, така што можеше да го набљудува и опише сложеното однесување и социјалниот живот на поединци на начин каков што дотогаш не бил применет.“

вели Ен Пјуси, една од нејзините најблиски колешки. Пјуси со години го надгледува истражувачкиот архив за шимпанзата од Гомбе, образовните програми засновани на него и консултациите за тековната теренска работа.

„Нејзините откритија дека шимпанзата изработуваат и користат алатки, имаат комуникативни гестови што впечатливо личат на човечките, трајни семејни врски, сложени социјални односи и различни личности, го потресоа научниот свет и длабоко ги променија ставовите за човечката посебност“, рече Пјуси. 

Преку оваа работа, додаде таа, Џејн Гудол инспирираше други истражувачи да ги прифатат нејзините методи на набљудување и помогна да се отвори пат за жените во науката.

Академскиот свет во 1960-тите беше речиси целосно машки, вели приматологот Софија Долотовскаја. На почетокот, на Гудол се гледало со потценување, како на некој што „паднал од небо, наместо да се искачи по долгата академска кариерна скала.“ 

„Но Луис Лики пресметал правилно. Тоа ѝ овозможило да погледне многу навидум очигледни нешта без предрасуди“, забележува Долотовскаја. „Неконформизмот беше клучот на нејзиниот успех. Гудол стана една од првите научници што им пристапија на животните не преку крути теории, туку преку љубов, добрина и емпатија.“

„Џејн често го опишуваше моментот на просветлување што го имала кога присуствувала на конференција за шимпанза по повод објавувањето на нејзината врвна научна книга, The Chimpanzees of Gombe, во 1986, и слушнала за очајната состојба на шимпанзата во други делови на Африка поради уништувањето на живеалиштата и трговијата со месо од диви животни. Била потресена и кога со мал авион прелетала над Гомбе и ги видела оголените ридови околу паркот“, се присетува Ен Пјуси.

По тој момент Џејн Гудол почна да зборува дека чувствува обврска да ја искористи својата слава и влијание за да им помогне на животните низ светот. Започна кампањи за хуман третман на приматите во медицинските лаборатории, поддржа засолништа за младенчиња останати без родители поради криволов и помогна да се воспостават партнерства за заштита со локалните заедници – најпрво околу Гомбе, а подоцна и во други региони на Африка, меѓу кои Уганда и Конго.

Од сеќавањата на Крег Пакер:

Софија Долотовскаја ја нарекува Гудол „суперѕвезда на еколошкото движење.“ Ја знаат дури и оние што не се заинтересирани за заштита на природата или животните: „Џејн Гудол му пристапи на прашањето од позиција на надеж, а не на вина. Таа не велеше: ‘Погледнете колку е сè лошо.’ Зборуваше за тоа како работите да станат подобри.“

„Свет што нема да ни биде премногу срам да им го оставиме на нашите деца“

Џејн Гудол почина во Калифорнија на 1 октомври. Следниот ден требаше да им се обрати на ученици. Организаторите решија да не ја откажат средбата и наместо тоа на децата им прикажаа видео-порака што таа ја снимила непосредно пред настанот:

Ова беа меѓу последните зборови изговорени од Џејн Гудол.

Сакате да дознаете повеќе за патувања во Танзанија?

Стапете во контакт со нашиот тим. Ги познаваме најважните дестинации низ Танзанија, а нашите советници за патувања со база кај Килиманџаро се подготвени да споделат практични совети и да Ви помогнат да го испланирате Вашето патување.

Повеќе интересни статии